تخريب لايه اوزن (Ozone) و اثرات زیست محیطی آن
                   
اوزن کلمه یونانی است به معنی «بو» و بالاخص «بوی تند» اطلاق می شود. اوزن مولکولی با اتم سه اتم اکسیژن است مولکول اکسیژن دارای دو اتم اکسژن است اما تفاوت در یک اتم اکسیژن در این دو مولکول تفاوتهای اساسی را در این دو مولکول بوجود آورده است.90% ازن موجود در اتمسفر در استراتوسفر قرار دارد. علیرغم نسبتهای پایین غلظت اوزن در تروپوسفر، نقش آن در تغییرات بیولوژیکی، شیمیایی و آب و هوایی بسیار مهم است. اوزن همراه با مواد شیمیایی دیگر بافتهای حیاتی ، حیوانی و گیاهی را به شدت ضایع می‌کند. اوزن، در ارتفاع کم از سطح زمین، همراه دود و بخار موجود در هوا در بسیاری از شهرهای بزرگ و صنعتی جهان، موجب تشدید آلودگی می‌گردد. اوزن در نقاط پایین اتمسفر یعنی تروپوسفر ، مانند گازهای گلخانه‌ای عمل می‌کند و افزایش تراکم آن در این ناحیه در بالا بردن حرارت عمومی کره زمین موثر است (گرم شدن زمین).
لايه اوزن در جو زمين (استراتوسفر) به نام سپر حفاظتي اوزن شناخته مي شود چرا كه اين لايه مقدار زيادي از اشعه ماوراء بنفش تابش هاي خورشيدي را جذب ميکند . اشعه اي كه براي حيات در كره زمين فوق العاده مخرب و مضر است. از اثرات زيست محيطي تخریب لايه اوزن ميتوان به موارد ذيل اشاره كرد
- تخريب وگسيختگي زنجيره هاي غذايي در اكوسيستم هاي خشكي و دريايي زمين
- افزايش بيماري آب مرواريد چشم و انواع بيماري ها و ناراحتي هاي چشمي‌
-بروز و افزايش انواع سرطان پوست
-از بين رفتن نوزادان موجودات دريايي و ماهي ها
-از بين رفتن گياهان و درختان‌
-افزايش بيماري هاي عفوني در اثرتضعيف سيستم ايمني بدن
يكي از ارگانيزمهايي كه در برابر افزايش اشعه ماوراء بنفش خيلي حساس است، فيتوپلانكتونها هستند. اين گياهان آبزي در نزديكي سطح آب قرار داشته و در معرض تشعشات خورشيدي هستند، كاهش در توليد آنها عواقب زيادي را به دنبال دارد به لحاظ اينكه به طور مستقيم يا غير مستقيم غذاي تقريبا تمام ماهيان را تشكيل مي دهد.
عمده مواد مخرب لايه اوزن عمدتاً در صنايع توليد تجهيزات سرماساز (يخچال و فريزر هاي خانگي و تجاري، آبسردكن ها، تهويه مطبوع و كولر خودرو ها و (…، مواد خاموش كننده آتش در كپسول هاي دستي آتش نشاني و سيستم هاي ثابت، اسفنح هاي نرم و سخت به عنوان عامل پف دهنده و برخي از مواد به عنوان حلال و در توليد افشانه ها به كار مي روند.
CFC ها موادی هستند که صدها مصرف گوناگون دارند. زیرا آنها تقریبا غیر سمی و مقاوم در برابر شعله بوده و به راحتی تجزیه نمی‌شوند. به خاطر چنین پایداری ، آنها تا 150 سال باقی خواهند ماند. گازهای CFC به آرامی تا ارتفاعات 40 کیلومتری صعود کرده و در آنجا تحت نیروی عظیم تشعشعات ماورای بنفش خورشید شکسته شده و عنصر شیمیایی کلر را آزاد می‌کنند. بعد از آزادی هر اتم کلر قبل از برگشت به زمین که سالها طول می‌کشد، حدود صد هزار مولکول ازن را از بین می‌برد.و با توجه به وجود حدود بيست ميليون تن گاز CFC در اتمسفر مي توان به عمق تخريب به عمل آمده در اين رابطه پي برد. حدود سه تا پنج درصد لایه ازن در سطح جهان تاکنون توسط گازهای CFC تخریب شده است.
اثرات زیست محیطی مقادیر عظیمی از مواد زاید خطرناک که هر ساله تولید می‌شود، موجب نگرانی بیش از پیش شده است. در سال 1983 ، 266 میلیون تن مواد زاید خطرناک تولید شده است. پروتكل 1987 مونترال برنامه اي براي كاهش توليد مواد شيميايي مخرب اوزن پي ريزي نمود و اصلاحيه هاي بعدي پروتكل اين برنامه زماني را تسريع نمود. جز برخي توافق عمومي كه براي كشورهاي در حال توسعه از نظر زمان بندي صورت گرفت توقف تدريجي كامل CFCو هالونها براي اواخر دهه 1990 برنامه ريزي گرديد.
هيدرو فلوركربنها (HFC) و هيدروكلروفلوركربنها (HCFC) ترکیباتی هستند که به عنوان جايگزين، علي رغم صرفه اقتصادي و مفيد بودن، در مورد آنها مباحث زيادي صورت مي گيرد ، از مهمترين دلايل مفيد بودن آنها مي توان به عدم وجود كلر كه يكي از مخربگرهاي قوي لايه ازن است اشاره نمود. با توجه به اينكه طول عمر HCFCدر جو به ميزان زيادي كوتاهتر از CFC است با اين حال چون در مقادير زيادي مورد استفاده قرار مي گيرند، ميزان مصرف آن‌ها از طرف پروتكل مونترال كنترل مي‌شود و مراكز حفاظت از محيط زيست در صدد ممنوع كردن توليد اين ماده هستند و قرار است تا سال 2030 توليدشان متوقف شود. پروپان، هيدروكربوري است كه به راحتي از نفت وگازطبيعي بدست مي آيد و سوختي عمومي است كه به آساني تبديل به مايع ميشود. پروپان جانشين ارزاني براي CFC بوده ولي توجه زيادي به آن نشده است. در لندن از يك دستگاه مبرد در آزمايشگاهي با هزينه كم، ازپروپان به عنوان سرد کننده استفاده مي كند. قيمت پروپان حدود ده درصد قيمتCFC وكمتراز دو درصد قيمت HFC و HCFC است.
 
                                                                                                                                 واحد محیط انسانی
   اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی