یا هو
 
عنوان:
 
 
مطالعه موردی زباله های بیمارستانی و زباله سوزهای شهر بجنورد و مقایسه آن با سایر شهرستانهای    استان خراسان شمالی
 
 
 
نویسنده: کارشناسان واحد انسانی
آدرس :  بجنورد- بلوار دولت- اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی
E mail : info@ nkhdoe . ir
 
 
 
دوم اردیبهشت روز زمین پاک تلنگری است تا من و تو ، دست در دست هم ، مهر زمین را پاس بداریم ودر بهاری دیگر فریاد زنیم :
ای خاک وطن  ،  روزت مبارک
 
 
فروردین 86
 
 
1 - کلمات کلیدی:
 
ونتیلاتور          ویال     جرمهای پاتوژن      زباله های پاتولژیکی     ظروف شارپ سیف        قوطیهای آئروسل      اسکالپ وین      ماندرن انژیوکت     زباله سوز          تیغه بیستوری
 
2 - مقدمه:
مواد زائد جامد یا Solid wastes هم اکنون در چارچوب برنامه های زیست محیطی اهمیتی ویژه یافته اند. رشد و بالارفتن میزان مصرف، پیشرفت صنعت و تکنولژی از یک سو و رشد فزاینده جمعیت جهان از سوی دیگر ، در سالهای اخیر باعث ازدیاد روز افزون مواد زائد جامد شده و با توجه به بودجه قابل توجهی که اغلب کشورهای دنیا صرف این منظور میکنند ، مطالعاتی بمنظور انتخاب بهترین و اقتصادی ترین متد جمع آوری و دفع و یا استفاده مجدد(Reuse)و بازیافت (Recycling)،...در جریان است.
مساله پاکسازی محیط از مواد زائد جامد یکی از مهمترین چالشهایی  (Chalengese)است که کشور ما نیز با آن مواجه است ، اینگونه مواد ممکن است زباله های خانگی، نخاله های ساختمانی، زباله های صنعتی، پسماندهای بیمارستانی ویا انواع دیگر باشند.در این پژوهش زباله های بیمارستانی که در تقسیم بندیهای مواد زائد در ردیف مواد زائد ویژه طبقه بندی میشوند مورد توجه قرار گرفته اند.
3 – چکیده:
زباله های بیمارستانی شامل پسماندهاییی هستند که از بخشهای مختلف یک بیمارستان قابل تولید خواهن بود. الگوهای جهانی مختلفی بمنظور تقسیم بندی این پسماندها ارائه شده است که در این پژوهش دو الگوی Mulisch و Liberman بلحاظ دقت ، تعدد تقسیم بندی ونیز بسط دادن به تمامی ضایعات تولید شده از یک بیمارستان مورد توجه قرار میگیرند.
3-1- طبقه بندی
1-3-1- طبقه بندی زباله های بیمارستانی بر اساس نظریه  Mulisch :
-         زباله های شبه خانگی
-         مواد زائدی که نباید در ظروف معمولی زباله جایگزین گردند.
-         پسماندهای غذایی رستوران یا سلف بیمارستان
-    مواد زائد بیمارستانی مثل باندهای زخم، گچ، و مواد حاصل از شکسته بندیها (ارتوپدی)، زائده های بدنی حاصل از اطاق عمل ، مواد زائد عفونی
-         مواد زائد داروئی
-         مواد زائد ویژه آزمایشگاهی و موسسات میکروب شناسی
 
 
 
1-1-3-1- طبقه بندی Liberman
-         لیبرمان در سال 1988 مواد زائد عفونی بیمارستانی را به 12 گروه ذیل تقسیم بندی نمود:
1.Isolation wastes
2. culture and stokes of infeetions agents.
3. Human bleed preduets.
4.Pathological wastes.
5. contaminated wastes from snrgery and antepsy
6. contaminated sharps.
7. Contuminuted laboratory waste.
8. dialysis unit wastes.
9. contaminated animal car cases.
10.Discarded biologicals.
11. contaminated food and other produets.
12. Centeminated equipments.
2 – 3 – 1 – ترکیبات زباله بیمارستانی :
درالگوهای ذکر شده، ترکیبات مختلف زباله های بیمارستانی به شرح ذیل اند:
1-2-3-1- زباله های معمولی بیمارستانی:
- خوابگاههای پرسنل
- زباله های بسته بندی مواد
- زباله های پرسنل شاغل در بیمارستان
2-2-3-1- زباله های پاتولژیکی:
-         نمونه های مدفوع و ادرار
-         بافتها و ارگانهای مختلف بدن
-         پنبه های آغشته به خون و چرک و مواد دفعی بدن
3-2-3-1- مواد زائد رادیو اکتیو:
-         مواد رادیو اکتیو مربوط به آزمایشگاههای بیمارستان
-         جامدات ، مایعات و گازها در برخی آزمایشگاهها و بخشها
4-2-3-1- مواد زائد شیمیایی:
-    این مواد ممکن است در بخشهای تشخیص،آزمایشگاهها استفاده شوند و یا حاصل نظافت و ضد عفونی بیمارستان باشند.وسایل و ابزار تنظیف و ضد عفونی بانضمام داروها و وسایل دور ریختنی اطاق عمل از این دسته اند.
مواد زائد شیمیایی خود به دو گروه بی خطر و خطرناک طبقه بندی میگردند:
1-4-2-3-1- فضولات شیمیایی خطرناک شامل: فضولات سمی ، مواد قابل احتراق، مواد واکنش دهنده
2-4-2-3-1- فضولات شیمیایی بی خطر شامل: قندها، اسیدهای آلی و برخی نمکهای آلی و معدنی ، نمکهای شیمیایی نظیر نمک Ca ، Mg ، Na ، اسد لاکتیک، انواع اکسیدها ، سولفیتها و فسفاتها
 
5-2-3-1- مواد زائد عفونی:Infection waste
این مواد شامل جرمهای پاتوژن در غلظتهای مختلف میباشند که میتوانند به سادگی منجر به بیماری گردند. وسایل آغشته به جرمهای عفونی در بیمارستان شامل دستکش ، وسایل جراحی ، روپوش ، لباسهای بلند جراحی، ملحفه و.. نیز از این دسته اند. این زباله ها حدود 2/3 یا تقریبا 10% کل زباله های بیمارستانی را تشکیل میدهند.
 
6-2-3-1- مواد زائد دارویی:
·        داروهای پس مانده
·        محصولات جانبی درمان و داروهای فاسد شده
·        مواد شیمیایی
7-2-3-1- ظروف مستعمل تحت فشار:
·        قوطی های آئروسل
·        گازهای کپسول شده
 
آمار ذیل نتیجه یک مطالعه موردی بر روی تولید زباله های مختلف بیمارستانی در ایالات متحده است :
 
نوع زباله
 
درصد مواد
پسماندهای آمپول و سرنگ
27%  کل زباله
اعضای بدن انسان
9 kg برای هر تخت
حیوانات آزمایشگاهی
10 لیتر برای هر تخت
زباله های آزمایشگاهی میکروبیولژی
16 lit برای هر تخت
زباله های بانک خون
معمولاrecycling
پسماندهای دارویی
0.1 lit برای هر تخت در سال
 
 
 نظر به اینکه مواد زائد هر بخش نسبت به بخش دیگر متفاوتندلذا بسته به نوع، کیفیت و کمیت مواد آنها را در جایگاههای بخصوصی موقتا نگهداری میکنند تا پس از اعمال اقداماتی اولیه دفع آنها صورت پذیرد.
 
3-3-1- نگهداری موقت مواد زائد جامد در بخشها:
جایگاههای نگهداری زباله تابع ضوابط بهداشتی ذیل است:
-         جایگاه یا ساختمان محل تجمع زباله صرفا تحت نظر و اختیار مسئولین و افراد مجاز باشد.
-         این جایگاهها عموما از محفظه های سرپوشیده بهداشتی ویژه تشکیل میشوند و همواره شسته و ضدعفونی خواهند شد.
-         محل استقرار اینگونه اماکن بهتر است در مجاورت ایستگاههای زباله سوز تعیین شود.
-    وجود شیر اب گرم و سرد و وسایل و لوازم تنظیف در محل و نیز چاه دفع فاضلاب و پساب ضمن اتصال آن به شبکه فاضلاب
-    درب خروجی این جایگاه حتی المقدور باید به خارج از بیمارستان باز شود و به کریدورها و راهروهای مراجعان ارتباطی نداشته باشد.
-         تهویه هوا
-         انبارهای محل تجمع زباله های سمی – میکروبی و لاشه حیوانات باید مجهز به دستگاههای سرد کننده باشد.
-         درب و دیوارهای داخلی اینگونه اماکن اصولا با مصالح ضد آتش سوزی روکش شود.
 
4-3-1- حمل و نقل و جمع آوری در بیمارستانها
بوسیله کیسه های نایلونی مخصوص صورت می پذیرد و این کیسه ها معمولا در سه اندازه کوچک، متوسط و بزرگ وجود دارند.که کیسه های کوچک5 تا 7 کیلوگرم، متوسط 10 تا 14 و بزرگ 16 تا 20 کیلوگرم گنجایش خواهند داشت. کیسه های نایلونی سپس با این چرخها که بین 4 تا 60 فوت مکعب ظرفیت دارند قابل حمل و نقل خواهند بود.
 
5-3-1- دستگاه زباله سوز: Incenerator
برنامه ریزی بمنظور سوزاندن و دفع زباله های بیمارستانی از جمله وظایف صریح سرپرست هر بیمارستان است.استفاده از زباله سوز یکی از بهترین وسایل برای از بین بردن مواد زائد جامد بیمارستانی میباشد، دفع سریع زباله های بیمارستانی بعلت پسماندهای غذایی، جرمهای پاتوژن و میکروبی، عوامل بیماریزا دارای اهمیت است. سوزاندن این مواد بوسیله زباله سوز کاری غیر قابل اجتناب بوده که این زباله سوزها بسته به گنجایش بیمارستان و حجم زباله تولید شده طراحی و نصب میگردند.  قابل ذکر است که سفارش و یا تهیه زباله سوز جهت هر موسسه ای باید از قبل با توجه به ضوابط و نیز در نظر گرفتن حجم و نوع زباله تولیدی بررسی گردد و سپس ترتیبی اتخاذ شود تا اینگونه زباله ها پس از نصب دستگاه توسط شخص مسئول طی یک برنامه معین سوزانده شوند. بنظر میرسد بمنظور عدم رعایت وابستگی ف مدلهای مشخصی از انواع مختلف زباله سوز توسط موسسات با توجه به نوع زباله های کشور مورد مطالعه قرار گیرد.
بدیهی است ملاحضات فنی نسبت به ساختمان و طرز کار دستگاههای مختلف زباله سوز بطوریکه متناسب با آب و هوا و دیگر شرایط محیطی منطقه باشد، قبل از هر اقدامی ضرورت دارد.
 
1-5-3-1- ساختمان یک زباله سوز بیمارستانی شامل:
-         کوره اصلی
-         اتاقک پس سوز
-         مشعل
-         مبدل های حرارتی
-         خاکستردان
-         ته نشینی ذرات معلق
-         دودکش
-         ونتیلاتور(هواکش)
بطور کلی یک زباله سوز ساده از 4 بخش ذیل تشکیل میشود:
1-1-5-3-1- قسمت تغذیه کوره: در این بخش انتقال و تخلیه زباله به داخل کوره توسط نواراتوماتیک و یا با کمک نیروی انسانی قابل انجام است.
2-1-5-3-1- کوره اولیه:
در این کوره ، زباله بوسیله دو حرارت گرم محیط داخلی ، قسمت اعظم رطوبت خود را ازدست داده و در قسمت انتهایی اماده سوختن میگردد. فضای مورد نیاز در این محفظه بایستی بر اساس زمان توقف ، میزان زباله و درصد رطوبت محاسبه شود ، تا زباله پس از خشک شدن کاملا سوزانده شود . درقسمت تحتانی هر دستگاه زباله سوز مخزنی جهت جمع آوری خاکستر حاصل از زباله های سوخته شده تعبیه میگردد که این مخزن با روشهای مختلف بر حسب نیاز قابل تخلیه است.
3-1-5-3-1-کوره ثانویه:
در این محفظه گازهای سوخته و نسوخته ، کاملا با هوا مخلوط شده و با درجه حرارت بسیار زیاد بصورت احتراق کامل در می آید.هوادهی کوره های اولیه و ثانویه و نیز ایجاد سوخت اضافی همچون نفت سیاه و.. بوسیله موتورهای ویژه احتراق انجام میگیرد. در کوره های بزرگ فضای مخصوصی بین کوره و دودکش ایجاد میگردد تا ذرات قابل رسوب ترسیب شده و از دودکش بیرون نرفته و موجب تشدید آلودگی هوا نگردند .
 
 
4-1-5-3-1-دودکش:
عمل دودکش ، خارج نمودن گازهای سوخته شده از دستگاه بوده و بلندی آن بر حسب نوع دستگاه زباله سوز و شکل طراحی آن ، محل استقرار ، میزان گازهای تولیدی، شررایط بادهای محلی(جهت،شدت و..) و فاصله تا نزدیکترین نواحی مسکونی ، متفاوت است.بمنظور بی خطر ساختن گازهای خروجی از دددودکش فیلتر های مختلفی استفاده میگردد که استفاده از اسکرابر تر ، Baghouse یا فیلترخانه و مولتی فیلتر بعنوان گزینه های مناسب مورد توجه می باشد.
4- مواد و روشها:
 
در این پژوهش سعی شده با بررسی و مانیتورینگ مستقیم 4 بیمارستان شهر بجنورد علاوه بر مقایسه میزان تولید زباله های بیمارستانی عفونی این چهار مرکز، مشخصات زباله سوز هر یک نیز ضمن بررسی معایب بتفکیک عنوان شود.
1.      بیمارستان تامین اجتماعی
2.      بیمارستان امام علی
3.      زایشگاه بنت الهدی
4.      بیمارستان امام رضا
1-4-1- بیمارستان تامین اجتماعی
زباله های این بیمارستان با نایلونهای زرد ومشکی مشخص میشوند، زباله های عفونی که از بخشهای اطاق عمل، زایشگاه، جراحی مردان، جراحی زنان، داخلی،اطفال و... میباشدپس از تفکیک، درنایلونهای زرد رنگ به محل زباله سوز منتقل میشوند.کیسه های مشکی مخصوص زباله های غیر عفونی و پسماندهای غذایی است که پس از جداسازی در محلی جمع آوری و توسط کارگران شهرداری به محل دفن زباله شهری واقع در پشت کوه بابا موسی منتقل میشوند.
تولید روزانه زباله عفونی 30 کیسه زرد با وزن هر کیسه 3 - 3.5kg که به این ترتیب روزانه حدود 90  تا 100 کیلوگرم تولید زباله عفونی این بیمارستان خواهد بود(تعداد پرسنل با احتساب مراجعه کنندگان چیزی حدود 500 تا 600 نفر در روز در این بیمارستان حضور دارند.)
سیستم زباله سوز بیمارستان تامین اجتماعی:
Location : E=57 18 57.2 ,   N=37 28 30.9
1-1-4-1-مشخصات:
-         2 کوره ساده
-         ظرفیت روزانه: 70 kg/day  در هر کوره که تقریبا معدل 20 کیسه زرد با وزن           3-5/3کیلوگرم میباشد.
-    روش سوزاندن: هر روز یکی از کوره ها فعال میباشدکه زباله های شبانه روز قبل ساعت 6 صبح به آنها منتقل میگردند، به این طریق که ابتدا 3 تا 4 کیسه داخل کوره انداخته میشود سپس 4 کیسه دیگر و بدین ترتیب کل زباله ها بتدریج و بطور کامل سوزانده میشوند،همین امر تولید دود حاصل از ناقص سوختن مواد را تا میزان زیادی می کاهد.
2-4-1- بیمارستان امام علی
1-2-4-1- تفکیک مواد:
در این مرکز، ابتدا زباله ها در سطلهای زرد و سفید بتفکیک جمع آوری میشوند و سپس مواد عفونی با نایلون های مشکی و پس از توزین بوسیله 2 گاری دستی به محل زباله سوز منتقل میگردند. نبود زباله سوز مناسب و فعال در زایشگاه بنت الهدی و بانک خون موجب شده تا زباله های این مراکز نیز به بیمارستان امام علی منتقل گردند و گاها دپوی بیش از حد ظرفیت جلوی دستگاه ، موجب مخاطراتی نیز میشود
از سوی دیگر اصولی نبودن تفکیک و جداسازی در مبدا تولید یعنی بخشها، باعث شده که زباله های غیر عفونی نظیر پسماندها غذایی بیماران را نیز لابلای توده های مواد ببینیم.ورود این مواد غذایی به دستگاه بعلت رطوبت بالای آنها ، سوختن ناقص و آلودگی هوا را سبب میشود.
در این مواد فیلترهایی هواساز موسوم به hepaنیز پس از فرسودگی به زباله سوز منتقل میشوند که کاربرد این فیلترها در جذب ذرات کلوئیدی بیمارستان است .
 
2-2-4-1- زباله سوز این بیمارستان
-         موقعیت: n = 37 27 14.7  و E = 57 19 16.8
-         نوع کوره : Phoenix با ظرفیت 2 متر مکعب
-         سوخت: گاز طبیعی
-         میزان زباله تولیدی: 220 – 240 kg/day
-         درجه حرارت کوره : 1000 – 1200  درجه سانتیگراد با دو مشعل و دو مخزن اولیه و ثانویه
-         ونتیلاتور جهت دمیدن هوا و احتراق بیشتر
-         دودکش مجهز به اسکرابر تر و فیلتر ساده
-         ارتفاع دودکش: 5 متر با احتساب سقف زباله سوز
 
3-4-1- بیمارستان امام رضا
حجو زباله تولیدی این بیمارستان 400 تا 500 kg/day است که از این میزان 100 تا 150 kg/day آن عفونی و مابقی غیرعفونی میباشند.
سیستم زباله سوز:
-    زباله سوز این بیمارستان شامل یک کوره ساده که همه روزه از ساعت 8 شب به بعد و. بسته به حجم زباله تا 4 ساعت سوزانده میشود.
-         نوع سوخت: گاز طبیعی
-         ظرفیت کوره: 2 متر مکعب
-         دارای ونتیلاتور
-         2 مشعل که مشعل فوقانی یا ثانویه آن کار نمیکند.
-         درجه حرارت کوره: 1200 درجه سانتیگراد
-    معایب: بعلت اینکه این بیمارستان فقط یک کوره زباله سوز دارد و یکی از مشعلهای آن هم کار نمیکند و از طرفی حجم بالای زباله آلودگی قابل توجه هوا را ایجاد میکند که غالبا موجبات نارضایتی ساکنین اطراف بیمارستان را فراهم میسازد.
 
4-4-1- زایشگاه بنت الهدی
تفکیک زباله :
-         پسماند های غذایی که توسط پرسنل شهرداری حمل می گردد
-         وسایل آلوده به خون
-         شیشه های نمونه گیری ، آنتی بیوتیکها ، سولفاتها
-         ویالها و پوکه های آمپول
-         جفت که در چاههایی به همین منظور دفن و با آهک پوشانده می شوند
-         جنین های مرده که به گورستان منتقل می شود
            - سطلهای سرسوزن پلمپ شده یا سطلهای شارپ سیف sharp safe
این سطلها مورد تأیید سازمان انتقال خون بوده و قابل استفاده برای جدا سازی سرسوزن آلوده با تیغه جدا کننده که برای کلیه وسایل تیز و آلوده بیمارستان شامل :
تیغه بیستوری ، سوزن نخ بخیه ، اسکالپ وین ، ماندرن آنژیوکت و......
سطلهای شارپ سیف پس از پرشدن در کیسه آرم دار گذاشته شده و به قسمت زباله های عفونی بیمارستان منتقل می شوند .
- میزان زباله تولیدی190 kg/day که از این مقدار 20- 30 کیلوگرم بر روز یعنی معادل 10% زباله عفونی را شامل می شود
- سیستم زباله سوز از مهرماه 83 از کارافتاده و غیرفعال است و زباله ها در حال حاضر به بیمارستان امام علی منتقل می شود 
 
نکته:
محل دفن خاکستر ( Ash ) که از سوزاندن زباله های بیمارستان بدست می آید که به وسیله دفن کردن و حفر چاه و پوشش خاکی می توان انجام داد و به همراه سایر زباله های شهری توسط پرسنل شهرداری به محلی به نام کوه باباموسی منتقل می شوند . ضمن اینکه دیگر بیمارستانهای مرکز استان و نیز سایر شهرستانها فاقد زباله سوز می باشند .
 
  
 
A . عمده ترین مراکز بهداشتی – درمانی تولید کننده زباله های بیمارستانی شهرستان بجنورد
nemodar matn-t.JPG
6- نمودارها
 
تولید زباله
Kg/day
 
16.7 %
 
% 13.1
 
% 8.5
 
% 41
 
%20.2
 
 
B . مقایسه تولید زباله های بیمارستانی مراکز درمانی شهرستانهای استان خراسان شمالی
 
71.3%
 
تولید زباله
Kg/day
 
8.9%
 
%8.7
 
%5.7
 
% 5.3
 
 
nemodar matn2-t.JPG
 
نکته : حجم زباله تولیدی مراکزدرمانی شهرستان شیروان ، نشان داده شده در نمودارBصرفا مربوط به آمار بدست آمده از بیمارستان امام خمینیاین شهر است . در سایر شهرها نیز آمار ارائه شده مربوط به تمامی مراکزدرمانی عمده درحوزه آن شهرستان میباشد.
nemodar matn3-t.JPG
 
 
ساختمان یک Incenerator مجهز به اسکرابر
 
 
 
 
 
 
5 – بحث
 
بررسی وضعیت تولید زباله های بیمارستانی در مراکز بهداشتی و درمانی بجنورد و نیز زباله سوزهای موجود در این مراکز ، حاکی از آنست که در اغلب این مراکز تفکیک پسماندهای تولیدی بطور اصولی صورت نمیگیرد، این در حالیست که تفکیک مواد با نایلونهای رنگی در برخی از این مراکز ، نقطه عطفی است و قبال توجه و عنایت مسئولین بمنظور تشویق و ترغیب سایر مراکز میباشد.
از سوی دیگر نظر به بیماریزایی بالای این مواد ، رعایت اصول بهداشتی در بسته بندی و حمل و نقل آنها به محل زباله سوز میبایست مورد توجه قرار گیرد.
با انجام این مهم نه تنها جداسازی مناسبی در مورد پسماندهای تولید شده اعمال میشود ، بلکه حجم زباله هایی که میبایستدر زباله سوز سوزانده شوند، کم شده این درحالیست که تنها عدم تفکیک پسمانده های غذایی موجب افزایش رطوبت مواد داخل و بتبع ان ناقص سوختن مواد خواهد شد که تشدید الودگی میتواند مهمترین پیامد منفی آن باشد.
 
6 – نتایج
1-6-  با نظر به اینکه اغلب زباله سوزها غیر فعال اند و زباله سوزهای موجود نیز در نواحی نزدیک به مناطق مسکونی واقع اند ، انتخاب محلی با لحاظ پارامترهای بهداشتی و زیست محیطی لازم (نظیر فاطله مناسب تا مناطق مسکونی، جهت باد غالب، رعایت حریم منابع آبی و مسیلها،رودخانه ها، و...) در خارج شهر و بعنوان زباله سوزمرکزی اجتناب ناپذیر است.
2-6- اعمال نظارت بیشتر بر نحوه تفکیک ، باعث رعایت این مهم در مراکز بیمارستانی خواهد شد.
 
3-6-نمودارها:
نمودارA :
در این نمودار آمار تولید زباله بیمارستانی در مراکز بهداشتی – درمانی شهر بجنورد مورد بررسی قرار گرفته که بر اساس آن بیمارستان امام رضابا تولید 473 کیلوگرم در روز، یعنی 41% بیشترین  وبیمارستان تامین اجتماعی با تولید 97 کیلوگرم زباله در روز کمترین مراکز میباشند .
در این نمودار آمار برخی مراکز بدون تفکیک لحاظ شده است.
 
نمودار B :
در این نمودار نیز تولید زباله های بیمارستانی مراکز درمانی سایر شهرستانهای استان قید شده که با مشاهده آن میتوان شهرهای پر تولید استان را مشخص نمود.  
 
 
 
7- منابع:
 
* عمرانی،قاسمعلی – مواد زائد جامد – انتشارات دانشگاه ازاد – زمستان 82
*اسکندری ، سعید - دایره المعارف علوم و مهندسی محیط زیست جلد اول - انتشارات فرزانه - 82
*آبسالان، حسین – مدیریت مواد زائد جامد شهرستان اسفراین – زمستان 81
*گردمردی، اسکندر – گزارش وضعیت تولید زباله های بیمارستانی درخراسان شمالی- تابستان 84
* عباس پور، مجید – مهندسی محیط زیست – انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی تهران
* پرسش و پاسخ طی پرسشنامه های ارائه شده به مراکز بیمارستانی خراسان شمالی
* search از سایتهای مرتبط با مدیریت مواد زائد جامد
 
 
 
 
8 - تقدیر و تشکر:
 
 
در پایان ضمن تبریک  نوروز و سال نو و نیز فرا رسیدن روز زمین پاک  به تمامی دوستان و همکارانم این بیت شعر را به آنان تقدیم میکنم:
 
 
ز کوی یار می آید نسیم باد نوروزی
ازین باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی
 
 
با آرزوی روزگاری سرشار از موفقیت
گردمردی
فروردین 1386